Ustawa z dnia 7 lipca 2005 r. o państwowej kompensacie przysługującej ofiarom niektórych przestępstw umyślnych (Dz. U. Nr 169, poz. 1415) stanowi novum w polskim systemie prawnym. Wprowadzenie przepisów tej ustawy do polskiego porządku prawnego stało się konieczne ze względu na zobowiązania wynikające ze wstąpienia Polski do struktur Unii Europejskiej. W związku z dyrektywą Rady nr 2004/80/EC - uchwaloną w dniu 29 kwietnia 2004 r. - dotyczącą kompensaty przysługującej ofiarom przestępstw, Państwa Członkowskie zobligowane były do dostosowania krajowych przepisów, które umożliwią uzyskanie kompensaty nie później niż do dnia 1 stycznia 2006 r. Uregulowania polskiej ustawy "kompensacyjnej" dotyczą przestępstw popełnionych od dnia 21 września 2005 r., czyli od chwili obowiązywania części przepisów przedmiotowej ustawy.

Świadczenie pieniężne (kompensata) w wysokości do 12 tys. zł, może zostać przyznane w trybie i na zasadach określonych w ustawie osobie uprawnionej (ofierze lub osobie dla niej najbliższej). Za ofiarę ustawa uznaje osobę fizyczną, pokrzywdzoną przestępstwem umyślnym popełnionym z użyciem przemocy skutkującym:
a) śmiercią albo,
b) ciężkim uszczerbkiem na zdrowiu (art. 156 § 1 k.k.) w postaci:
- pozbawienia człowieka wzroku, słuchu, mowy, zdolności płodzenia,
- innego ciężkiego kalectwa, ciężkiej choroby nieuleczalnej albo długotrwałej, choroby realnie zagrażającej życiu, trwałej choroby psychicznej, całkowitej albo znacznej trwałej niezdolności do pracy w zawodzie lub trwałego, istotnego zeszpecenia lub zniekształcenia ciała,
c) naruszeniem czynności narządu ciała lub rozstrojem zdrowia innym niż wskazany w pkt b) (art. 157 § 1 k.k.).

Jeżeli skutkiem przestępstwa, o którym mowa w ustawie, jest śmierć ofiary - uprawnienia do uzyskania kompensaty przysługują osobie najbliższej. Warunkiem uzyskania przez osobę najbliższą tego świadczenia jest pozostawanie na utrzymaniu ofiary w chwili popełnienia przestępstwa skutkującego jej śmiercią. Ustawa definiuje osobę najbliższą dla ofiary, która uzyskała status osoby uprawnionej; zgodnie z przepisem art. 2 pkt 2 ustawy, jest nią jej małżonek lub konkubent (osoba pozostająca z ofiara we wspólnym pożyciu), wstępny (np. rodzice), zstępny (np. dzieci), osoba pozostająca w stosunku przysposobienia.

Kompensata może być przyznawana na pokrycie utraconych zarobków lub innych środków utrzymania, kosztów leczenia lub pogrzebu, w sytuacji gdy wyegzekwowanie kosztów wygenerowanych popełnionym przestępstwem od sprawcy(-ów) przestępstwa bądź z tytułu ubezpieczenia, czy ze środków pomocy społecznej albo innego źródła lub tytułu jest niemożliwe. Możliwość uzyskania kompensaty nie jest zależna od wykrycia, oskarżenia lub skazania sprawcy (-ów) przestępstwa. Warunkiem przyznania kompensaty jest:
(1) wszczęcie postępowania karnego albo
(2) odmowa wszczęcia postępowania karnego jeżeli:
a) ustawa stanowi, że sprawca nie podlega karze,
b) podejrzany (oskarżony) zmarł,
c) sprawca nie podlega orzecznictwu polskich sądów karnych,
d) stwierdzono brak wymaganego zezwolenia na ściganie, lub wniosku o ściganie pochodzącego od osoby uprawnionej, chyba że ustawa stanowi inaczej,
e) zachodzi inna okoliczność wyłączająca ściganie.

Wszczęcie postępowania karnego, a następnie jego umorzenie z przyczyn określonych w art. 17 § 1 pkt 1, 2, 3, 7 i 9 k.p.k., ewentualnie wydanie wyroku uniewinniającego na podstawie przepisów art. 17 § 1 pkt 1 i 2 k.p.k. - wyklucza możliwość uzyskania świadczenia pieniężnego przewidzianego omawianą ustawą oraz stanowi podstawę do zwrotu otrzymanej kompensaty.

Generalną zasadą jest, iż "sprawy kompensacyjne" rozstrzyga sąd rejonowy, w którego okręgu popełniono przestępstwo. Jeżeli pierwsza zasada służąca do ustalania właściwości miejscowej organu orzekającego ze względów obiektywnych nie jest skuteczna - stosuje się kryterium pierwszeństwa wszczęcia postępowania karnego lub odmowy jego wszczęcia. W sytuacji niemożności ustalenia sądu właściwego miejscowo do rozpatrzenia tego typu spraw przy pomocy wyżej wskazanych zasad - stosuje się trzecie kryterium nakazujące prowadzenie spraw o kompensatę sądowi właściwemu dla dzielnicy Śródmieście miasta stołecznego Warszawy. Sąd rejonowy, który wydał orzeczenie o przyznaniu kompensaty, wypłaca ją w ciągu miesiąca od dnia uprawomocnienia się orzeczenia.

Osoba uprawniona (ofiara lub osoba dla niej najbliższa) - w celu uzyskania kompensaty - zobowiązana jest do złożenia wniosku o jej przyznanie, w terminie do 2 lat liczonym od dnia popełnienia przestępstwa. Żądanie złożone po tym terminie jest bezskuteczne (uprawnienie do uzyskania kompensaty wygasa). Aktem wykonawczym do "ustawy kompensacyjnej" jest rozporządzenie Ministra Sprawiedliwości z dnia 7 września 2005 r. w sprawie wniosku o przyznaniu kompensaty (Dz. U. Nr 177, poz. 1476), zawierające wzór wniosku (załącznik nr 1 do pisma). Formularz wniosku wskazuje jakie dokumenty należy do niego dołączyć oraz informuje o treści przepisu art. 13 ust. 1 powoływanej ustawy, który określa warunki ewentualnego zwrotu przyznanej kompensaty.

Kompensata jest przyznawana w przypadku popełnienia przestępstwa na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej na szkodę obywatela polskiego jak i obywatela innego Państwa Członkowskiego Unii Europejskiej. Ustawa stwierdza, iż organem pomocniczym w sprawach kompensacyjnych jest prokurator okręgowy, w którego okręgu osoba uprawniona ma miejsce zamieszkania lub pobytu. Jeżeli na terytorium RP popełniono przestępstwo na szkodę obywatela Państwa Członkowskiego UE, organ pomocniczy zobowiązany jest do udostępnienia wzoru wniosku o udzielenie kompensaty, jak również pomocy przy jego wypełnianiu. W sytuacji popełnienia przestępstwa na terytorium Państwa Członkowskiego UE organ pomocniczy powinien udzielić wszelkich informacji osobie uprawnionej na temat sposobu i zasad ubiegania się o świadczenie kompensacyjne w tym państwie. Organ pomocniczy udostępnia wzór formularza wniosku Państwa Członkowskiego UE, w którym odpowiednie organy orzekające podejmować będą decyzję w kwestii przyznania kompensaty. Szczegółowe kwestie związane ze współpracą polskich i unijnych organów pomocniczych i orzekających zostały określone w Rozdziale 3 ustawy "kompensacyjnej".

Podsumowując, należy stwierdzić, iż regulacje omawianej ustawy stanowią istotny przełom w polskim systemie prawa. Nowe rozwiązania prawne obligują również Policję do podejmowania działań zabezpieczających realizację przepisów przedmiotowej ustawy. Analiza przepisów ustawy pozwala na wnioskowanie, iż m. in. na Policji spoczywa obowiązek informowania osób pokrzywdzonych przestępstwem o możliwości uzyskania kompensaty. Ustawa wskazuje sytuacje i przesłanki uzasadniające przyznanie świadczenia pieniężnego. Kompensata nie jest uprawnieniem przysługującym powszechnie - w związku z tym wydaje się, że właściwym będzie informowanie o takiej możliwości tych osób, które spełniają ustawowe wymogi jej uzyskania, co możliwe będzie do stwierdzenia na podstawie przeprowadzanych przez policjantów czynności procesowych.