Międzynarodowa operacja „Custos Viridis” przeciwko przestępczości środowiskowej
Biuro Zwalczania Przestępczości Ekonomicznej Komendy Głównej Policji, koordynując działania realizowane w ramach EMPACT 2024-2025, nadzorowało krajowe działania w obszarze międzynarodowej operacji „Custos Viridis”, prowadzonej przez EUROPOL przy wsparciu INTERPOL-u, Światowej Organizacji Celnej (WCO), UNODC oraz innych krajów Unii Europejskiej i spoza Unii. Operacja, której celem było m.in. wzmocnienie międzynarodowej współpracy organów ścigania, wymierzona była w zwalczanie nielegalnego handlu odpadami i zanieczyszczanie środowiska naturalnego.
W 2025 roku Europol koordynował globalną operację pod kryptonimem „Custos Viridis”, wymierzoną w zorganizowane grupy przestępcze zajmujące się nielegalnym handlem odpadami, zanieczyszczaniem środowiska oraz przestępstwami finansowymi. Działania prowadzone były na pięciu kontynentach we współpracy z partnerami z 71 państw oraz licznymi organizacjami międzynarodowymi.
Operacja składała się z dwóch etapów. Faza wywiadowcza trwała od stycznia do czerwca 2025 roku, natomiast właściwe działania operacyjne prowadzone były od lipca do grudnia 2025 roku. Ich celem było rozbicie siatek przestępczych zajmujących się przestępstwami przeciwko środowisku, nielegalnym obrotem odpadami, praniem pieniędzy, unikaniem opodatkowania oraz korupcją.
W trakcie operacji przeprowadzono 1048 kontroli na całym świecie, które doprowadziły do zatrzymania 337 osób. Funkcjonariusze zabezpieczyli m.in.:
- 127 149 ton odpadów,
- 602 tony środków zanieczyszczających, w tym 398 ton fluorowanych gazów cieplarnianych (FGas),
- 75 ton środków ochrony roślin,
- 2,3 tony rtęci,
- blisko 10 mln euro w gotówce i na rachunkach bankowych.
Zabezpieczono również kluczowe dowody: 130 pojazdów, ciężki sprzęt, broń palną oraz nieruchomości i firmy wykorzystywane w przestępczym procederze.
Śledczy szacują, że wartość nielegalnego handlu samymi fluorowanymi gazami cieplarnianymi może wynosić od 15 do 20 mln euro. Z kolei nielegalny obrót przejętymi odpadami niebezpiecznymi mógł przynieść przestępcom co najmniej 31 mln euro zysku. Wśród zabezpieczonych odpadów znalazły się m.in. pojazdy wycofane z eksploatacji, złom, tworzywa sztuczne, zużyte panele fotowoltaiczne, zużyty sprzęt elektryczny i elektroniczny, opony oraz odpady tekstylne.
W trakcie działań zidentyfikowano kilka zorganizowanych grup przestępczych odpowiedzialnych za nielegalny handel odpadami w Europie oraz ich eksport do Afryki, Azji i Ameryki Łacińskiej. Grupy te zajmowały się także nielegalnym obrotem gazami fluorowanymi, handlem środkami ochrony roślin oraz nielegalnym wydobyciem złota z wykorzystaniem niebezpiecznych substancji chemicznych, takich jak rtęć i cyjanek.
Działania na terenie naszego kraju, wspierane przez Główny Inspektorat Ochrony Środowiska, Krajową Administrację Skarbową, Straż Graniczną, Inspekcję Transportu Drogowego oraz Urzędy Morskie w Szczecinie i w Gdyni, skoncentrowane były głównie na:
- kontroli środków transportu na głównych drogach krajowych pod kątem nielegalnego transgranicznego przemieszczania odpadów (TPO), chemikaliów i innych substancji niebezpiecznych;
- kontroli miejsc nielegalnego składowania odpadów;
- kontroli miejsc nielegalnego demontażu pojazdów, statków;
- kontroli w portach morskich pod kątem ujawniania zanieczyszczeń pochodzących głównie z instalacji morskich oraz innych działaniach podejmowanych na terenie portów;
- kontroli statków na terenie wód terytorialnych RP pod kątem realizacji postanowień konwencji MARPOL (Międzynarodowa konwencja o zapobieganiu zanieczyszczania morza przez statki) - wycieków ropy oraz zrzutów odpadów do morza;
- kontroli instalacji lądowych znajdujących się przy rzekach mogących wpływać na środowisko - nielegalne odprowadzenie ścieków do rzek, wycieki z instalacji lądowych substancji niedozwolonych, itp.
W trakcie trwania krajowych działań policjanci wszczęli 26 postępowań w kierunku art. 183 § 4 kk, dotyczących przywozu lub wywozu wbrew przepisom odpadów z zagranicy oraz 20 postępowań w kierunku art. 183§ 5 kk, tj. przywozu lub wywozu niebezpiecznych odpadów, w ramach których ogłosili zarzuty 15 osobom.
Zabezpieczono ponadto 400 butli zawierających czynnik chłodniczy stosowany w systemach klimatyzacyjnych o łącznej wadze 42 ton i wartości przekraczającej 4 mln zł, 450 sztuk zużytych katalizatorów, a także blisko 2000 ton odpadów przemycanych przez polską granicę.
Funkcjonariusze Krajowej Administracji Skarbowej podczas kontroli drogowych zatrzymali ponad 19 transportów nielegalnych odpadów.
Nielegalny handel i składowanie niebezpiecznych odpadów stanowi poważne zagrożenie dla środowiska i zdrowia ludzi. Może prowadzić do długotrwałego skażenia gleby i wód, a koszty rekultywacji terenów zanieczyszczonych w wyniku takich działań sięgają często dziesiątek milionów euro.
Operacja „Custos Viridis” pokazała globalny charakter przestępczości przeciwko środowisku oraz skalę zagrożeń wynikających z nielegalnej eksploatacji zasobów naturalnych. Sama nazwa operacji Custos Viridis nie była przypadkowa. Łacińskie wyrażenie „zielony strażnik” wprost nawiązuje do ochrony środowiska. Przestępczość środowiskowa, w tym handel nielegalnymi odpadami, od lat pozostaje w centrum uwagi unijnych instytucji, a Europol w ramach polityki kryminalnej Unii Europejskiej (EMPACT), aktywnie angażuje się w walkę z tego rodzaju przestępczością. Jak podkreślono w strategicznym raporcie Europolu, który wyznacza priorytety zwalczania przestępczości na kolejne lata (UE-SOCTA 2025), przestępczość związana z ochroną środowiska jest coraz większym zagrożeniem.
Tego typu operacje wyraźnie pokazują, że przestępczość środowiskowa jest traktowana z taką samą powagą jak handel narkotykami czy pranie pieniędzy. Wykorzystywanie środowiska dla zysku nie pozostanie bezkarne.
Europejska Multidyscyplinarna Platforma Przeciwdziałania Zagrożeniom Przestępczym (EMPACT) zajmuje się najważniejszymi zagrożeniami związanymi z przestępczością zorganizowaną i poważną przestępczością międzynarodową w UE. EMPACT wzmacnia współpracę wywiadowczą, strategiczną i operacyjną między władzami krajowymi, instytucjami i organami UE oraz partnerami międzynarodowymi. EMPACT działa w cyklach czteroletnich, koncentrując się na wspólnych priorytetach UE w zakresie przestępczości.
UNODC - Biuro Narodów Zjednoczonych do spraw Narkotyków i Przestępczości.
(BKS KGP, BZPE KGP/ foto: Europol)